Расадхонаи Мирзо Улуғбек

User Rating:  / 0

  Дар таърихи илми ҷаҳон асри XV ҳамчун давраи пешрафти илми нуҷум (астрономия) ва риёзиёт дар Мовароуннаҳр аҳамияти бузург дорад. Дар ин давра Мирзо Улуғбек (1394–1449), набераи Амир Темур, на танҳо ҳамчун ҳокими давлатдор, балки ҳамчун донишманд, риёзидон ва ситорашиноси барҷаста шинохта шуд. Яке аз дастовардҳои бузурги ӯ бунёди Расадхонаи Самарқанд мебошад, ки аз маъруфтарин марказҳои илмии асрҳои миёна ба ҳисоб меравад. Ин расадхона дар солҳои 1424–1429 (баъзе сарчашмаҳо сохтмонро аз соли 1420 медонанд) дар шимолу шарқи шаҳри Самарқанд сохта шуда, дар он олимони машҳури замон ба тадқиқоти астрономӣ машғул буданд.
Пас аз он ки Мирзо Улуғбек ҳокими Мовароуннаҳр гардид, ба рушди илму маориф аҳамияти аввалиндараҷа дод. Ӯ дар Самарқанд мадрасаҳо, китобхонаҳо ва марказҳои илмӣ таъсис дод ва донишмандони машҳурро аз минтақаҳои гуногуни ҷаҳони ислом ба пойтахти худ даъват намуд.
Таваҷҷуҳи Улуғбек ба илми ситорашиносӣ аз овони ҷавонӣ оғоз гардида буд. Баъзе сарчашмаҳои таърихӣ қайд мекунанд, ки шиносоӣ бо осори расадхонаи Мароға таваҷҷуҳи ӯро ба таҳқиқоти астрономӣ бештар кард. Бо ҳамин сабаб ӯ тасмим гирифт, ки дар Самарқанд маркази нави илмӣ бунёд намояд, ки аз рӯи имкониятҳои техникӣ аз расадхонаҳои пешина пешрафтатар бошад.
Расадхона дар теппаи наздики Самарқанд сохта шуда, бинои даврашакли сеошёна дошт. Баландии он тақрибан 30 метр ва қутраш зиёда аз 46 метр буд. Ин бино бо хишти пухта ва кошинҳои ранга оро дода шуда, яке аз шоҳкориҳои меъмории давраи Темуриён маҳсуб мегардид.
Муҳимтарин асбоби илмии расадхона секстанти азими сангӣ (ё квадранти меридианӣ) буд, ки радиуси он тақрибан 40 метрро ташкил медод. Қисми зиёди ин асбоб дар дохили замин ҷойгир шуда буд, то ченкуниҳо бо дақиқии баланд анҷом дода шаванд. Бо ёрии ин дастгоҳ ҳаракати Офтоб, Моҳ, сайёраҳо ва ситораҳо мушоҳида мегардид.
Расадхонаи Самарқанд танҳо маҳалли мушоҳида набуд, балки маркази бузурги илмӣ ба ҳисоб мерафт. Дар он олимони маъруф фаъолият мекарданд:
Ғиёсиддин Ҷамшеди Кошонӣ — риёзидон ва ситорашиноси бузург;
Қозизодаи Румӣ — яке аз устодони асосии Улуғбек;
Алиқушчӣ — астроном ва риёзидони машҳур, ки баъдтар донишҳои Самарқандро ба дигар кишварҳо паҳн намуд;
Мирзо Улуғбек — роҳбари илмии расадхона ва иштирокчии мустақими мушоҳидаҳои астрономӣ.
Муҳимтарин натиҷаи фаъолияти расадхона асари машҳури «Зиҷи Султонӣ» мебошад. Ин китоб яке аз дақиқтарин ҷадвалҳои астрономии асри XV ба шумор меравад. Дар ин асар: мавқеи 1018 ситора муайян карда шуд;
ҷадвалҳои ҳаракати Офтоб, Моҳ ва сайёраҳо тартиб дода шуданд;
дарозии соли ситоравӣ бо хатои хеле ночиз ҳисоб карда шуд;
ҷадвалҳои тригонометрӣ бо дақиқии баланд таҳия гардиданд.
Асари «Зиҷи Султонӣ» баъдтар ба забонҳои гуногун тарҷума шуда, дар Аврупо, Шарқи Наздик, Ҳиндустон ва дигар кишварҳо ҳамчун манбаи асосии астрономия истифода гардид.
Расадхонаи Самарқанд яке аз пешрафтатарин муассисаҳои илмии асрҳои миёна буд. То пайдоиши расадхонаҳои аврупоии асри XVI чунин маркази мукаммали илмӣ камназир ба ҳисоб мерафт.
Мактаби илмии Улуғбек: рушди астрономия ва риёзиётро суръат бахшид; усулҳои нави мушоҳидаи осмониро ҷорӣ намуд; барои пешрафти илми ҷаҳонӣ заминаи муҳим гузошт; нуфузи Самарқандро ҳамчун маркази илму фарҳанг баланд бардошт.
Пас аз кушта шудани Мирзо Улуғбек соли 1449 фаъолияти расадхона тадриҷан қатъ гардид. Қисми зиёди олимон шаҳрро тарк карданд ва бинои расадхона вайрон шуд. Дар ибтидои асри XX бостоншинос Василий Вяткин боқимондаҳои онро кашф намуд ва таҳқиқоти илмӣ оғоз гардид. Имрӯз боқимондаҳои расадхона яке аз ёдгориҳои нодири таърихии Самарқанд ба шумор мераванд.
Расадхонаи Самарқанд, ки аз ҷониби Мирзо Улуғбек бунёд гардид, аз бузургтарин марказҳои илмии асри XV мебошад. Он на танҳо барои рушди илми нуҷум ва риёзиёт дар Мовароуннаҳр, балки барои пешрафти илми ҷаҳонӣ низ саҳми арзанда гузошт. Натиҷаҳои тадқиқоти олимони ин расадхона, махсусан «Зиҷи Султонӣ», то асрҳои баъдӣ аҳамияти худро нигоҳ доштанд. Аз ин рӯ, Расадхонаи Самарқанд ҳамчун рамзи шукуфоии илм, фарҳанг ва тамаддуни давлати Темуриён дар таърихи башар мақоми махсус дорад.
Дар толори намоиши Осорхонаи таърихии вилояти Суғд дар мавзӯи Таътих ва фарҳангӣ халқи тоҷик дар асрҳои XIV - XV акси Расадхонаи Мирзо Улуғбек ба маърази тамошо гузошта шудааст.

Умеда Юлдошева - роҳбалади

Осорхонаи таърихии вилояти Суғди

МД МФТ "Қалъаи Хуҷанд"