Аҳмади Дониш – устоди насри реалистӣ ва мутафаккир

User Rating:  / 1

  Дар таърихи адабиёт ва фарҳанги тоҷик шахсиятҳое ҳастанд, ки бо осори гаронбаҳо ва андешаҳои пешқадами худ роҳи рушди маънавии миллатро муайян намудаанд. Дар сафи чунин фарзонагон номи Аҳмади Дониш бо эҳтироми хос зикр мегардад. Ӯ яке аз барҷастатарин мутафаккирон, нависандагон, маорифпарварон ва ислоҳталабони асри XIX буда, бо эҷодиёти худ дар ташаккули насри реалистии тоҷик нақши бузург гузоштааст. Осори ӯ на танҳо мероси адабӣ, балки сарчашмаи муҳими омӯзиши таърих, фарҳанг, давлатдорӣ ва афкори иҷтимоии халқи тоҷик мебошад.

Аҳмади Дониш соли 1827 дар шаҳри Бухоро ба дунё омадааст. Ӯ аз овони ҷавонӣ ба омӯзиши илмҳои гуногун, аз ҷумла адабиёт, фалсафа, таърих, риёзиёт, нуҷум ва хаттотӣ шавқу рағбати зиёд дошт. Бо дониши амиқ ва истеъдоди баланди худ дар дарбори амирони Бухоро фаъолият намуда, ҳамчун котиб, рассом ва донишманд шуҳрат пайдо кард. Сафарҳои ӯ ба Русия ҷаҳонбиниашро васеъ намуда, имконият фароҳам оварданд, ки пешрафти илм, маориф ва идораи давлатро аз наздик мушоҳида кунад. Ин таҷрибаҳо ба ташаккули андешаҳои ислоҳталабонаи ӯ таъсири калон расониданд.

Бузургтарин хизматҳои Аҳмади Дониш дар он аст, ки ӯ насри тоҷикро ба марҳилаи нави рушд ворид намуд. Пеш аз ӯ аксари асарҳои насрӣ бештар хусусияти анъанавӣ дошта, аз воқеияти зиндагии мардум дур буданд. Ӯ дар эҷодиёти худ зиндагии ҳақиқии ҷомеа, мушкилоти мардум, беадолатӣ, қафомонии ҷомеаро бо назари воқеъбинона инъикос мекард. Аз ҳамин ҷиҳат ӯро устоди насри реалистии тоҷик меноманд.

Асари машҳуртарини ӯ «Наводир-ул-вақоеъ» мебошад. Ин китоб на танҳо асари адабӣ, балки ойинаи ҷомеаи Аморати Бухоро дар асри XIX аст. Муаллиф дар он масъалаҳои муҳим, аз қабили тарбия, илму маърифат, ахлоқ, идораи давлат, муносибати ҳокимон бо мардум, адолати иҷтимоӣ ва ҷойгоҳи инсонро бо таҳлили амиқ баён кардааст. Забони асар нисбат ба навиштаҳои ҳамзамононаш сода, равон ва фаҳмо буда, барои рушди насри муосири тоҷик заминаи устувор гузошт. Яке аз хусусиятҳои муҳими фаъолияти Аҳмади Дониш маорифпарварии ӯ мебошад. Ӯ бар он ақида буд, ки ҷомеа танҳо тавассути дониш, маърифат ва тарбияи дуруст метавонад пешрафт намояд ва аз ин рӯ, ӯ мардумро ба омӯзиши илмҳои замонавӣ, рушди фарҳанг, эҳтиром ба дониш ва тарбияи насли босавод даъват мекард.

Имрӯз осори Аҳмади Дониш ҳамчун қисми ҷудонашавандаи мероси фарҳангии тоҷикон арзиши бузурги илмӣ ва таърихӣ дорад. Асарҳои ӯ дар муассисаҳои таълимӣ омӯзонида мешаванд ва муҳаққиқон онҳоро ҳамчун сарчашмаи муҳим барои омӯзиши таърих, адабиёт ва афкори иҷтимоии асри XIX истифода мебаранд. Дар толори намоишӣ дар мавзӯи Маданият, илм ва адабиёти асри XIX ва ибтидои асри XX акси ин шахси барҷаста ба маърази тамошо гузошта шудааст.

Имрӯз, ки Тоҷикистон дар роҳи бунёди ҷомеаи донишбунёд ва рушди илму маориф қадамҳои устувор мегузорад, андешаҳои Аҳмади Дониш боз ҳам аҳамияти бештар пайдо мекунанд. Ӯ бовар дошт, ки нерӯи асосии ҳар миллат дар дониш, фарҳанг, худшиносӣ ва инсондӯстӣ мебошад. Ин андешаҳо имрӯз низ барои ҳар як шаҳрванди кишвар ҳамчун роҳнамои маънавӣ хизмат мекунанд. Ба ҳақ, ӯ устоди насри реалистӣ, мутафаккири барҷаста, маорифпарвари асил ва бедоргари афкори ҷомеаи тоҷик маҳсуб мешавад. Омӯзиш ва тарғиби мероси илмӣ ва адабии ӯ барои баланд бардоштани худшиносии миллӣ, рушди маънавият ва тарбияи насли донишманд аҳамияти бузург дорад.

Муродҷони Шовазир - роҳбалади

Осорхонаи таърихии вилояти Суғди

МД МФТ "Қалъаи Хуҷанд"